ابو حاتم مظفّر اسفزارى ( د 515 ق / 1121 م ) اسفزارى ، ابو حاتم مظفر بن اسماعيل ، منجم و رياضىدان ايرانى كه در مكانيك و هيئت نيز دست داشت ، وى در اسفزار ( سبزوار افغانستان ) زاده شد و با حكيم عمر خيام ( 432 - 515 ق / 1041 - 1123 م ) معاصر بود . او ترازوى ارشميدس را كه براى تعيين ميزان ناخالصى در اشياء ساخته شده از طلا و نقره و نيز تعيين نسبت فلزات به كار رفته در سكه‌ها ساخته شده بود ، و طى چند قرن دانشمندانى چون منلائوس ، سند بن على ، محمد بن زكرياى رازى ، ابن سينا ، بيرونى و عمر خيام بررسى كرده ، يا دربارهء آن رساله نوشته بودند ، مورد مطالعهء دقيق قرار داد و براى سهولت كار دگرگونىهايى در آن پديد آورد و از جمله ، دو كفه بدان افزود و آن را « ميزان الحكمه » ناميد ، به روايت خازنى وى پيش از تكميل ميزان الحكمة درگذشت ، امّا برخى ديگر برآنند كه پس از تسليم اين دستگاه به خزانه سلطان سنجر سلجوقى ( حك 511 - 552 ق / 1117 - 1157 م ) خزانه‌دار از بيم آشكار شدن خيانتش در اموال خزانه ، ترازو را از بين برد ، اين حادثه اسفزارى را سخت اندوهگين ساخت . از ديگر فعاليت‌هاى علمى اسفزارى ، شركت در رصد اعتدال بهارى و اندازه‌گيرىهاى لازم براى تعيين دقيق طول سال خورشيدى به منظور اصلاح گاه‌شمارى ، و تدوين تقويم جلالى و نيز شركت در ساختمان رصدخانه‌اى - ظاهرا در اصفهان - در دوران پادشاهى ملكشاه سلجوقى و به فرمان وى بوده است . رصدهاى يادشده در 467 ق / 1075 م آغاز شد و در نتيجه روز اوّل حمل 458 خورشيدى برابر 9 رمضان 471 ق / 15 مارس 1079 م به عنوان آغاز تاريخ